Een installatieontwerp is meer dan een tekening met leidingen erop. Het is de vertaling van een bouwkundig ontwerp naar een werkende klimaatinstallatie: welk systeem, welk vermogen, welke debieten, welke leidingdiameters en hoe dat alles in het gebouw past zonder in conflict te komen met de constructie.
Wat is een installatieontwerp
Bij een installatieontwerp worden de werktuigbouwkundige en elektrotechnische installaties van een gebouw uitgewerkt tot een uitvoerbaar geheel. Dat begint bij de conceptkeuze, welk systeem past bij dit gebouw en deze gebruiker, en eindigt bij tekeningen en documenten waarmee een installateur aan de slag kan.
Het ontwerp steunt op de onderliggende berekeningen. De warmteverliesberekening levert het verwarmingsvermogen per ruimte, de koellastberekening het koelvermogen, en de ventilatieberekening de luchtdebieten. Pas met die getallen kunnen opwekkers, afgifteapparaten, kanalen en leidingen worden gedimensioneerd.
De ontwerpfasen: van schets tot technisch ontwerp
In de Nederlandse bouwpraktijk wordt het ontwerpproces opgeknipt in fasen. Elke fase heeft een eigen detailniveau en een eigen doel. Die fasering is niet vrijblijvend: het bepaalt wat er van u wordt verwacht en wat u terugkrijgt.
- Schetsontwerp (SO)Conceptkeuze en ruimtereservering. Welk systeem past bij dit gebouw, hoeveel technische ruimte is nodig, waar komen schachten en waar staat de buitenunit? In deze fase zijn ingrepen nog goedkoop.
- Voorlopig ontwerp (VO)Het concept wordt uitgewerkt met globale dimensionering op basis van de eerste berekeningen. Systeemkeuze wordt definitief, hoofdtracés van kanalen en leidingen komen op tekening.
- Definitief ontwerp (DO)Volledige dimensionering per ruimte: vermogens, debieten, kanaal- en leidingdiameters, afgifteapparaten. Dit is de basis voor prijsvorming en aanbesteding.
- Technisch ontwerp (TO)Uitwerking tot uitvoeringsniveau, inclusief principeschema's, uitgangspuntendocument en afstemming met de bouwkundige en constructieve discipline.
Wij werken van SO tot en met TO. Het uitvoeringsontwerp (UO), waarin de installateur zijn eigen werkvoorbereiding en montagetekeningen maakt, ligt buiten onze scope.
Praktische tip: hoe later in het proces een installatiekeuze wordt gemaakt, hoe duurder die wordt. Een schacht verplaatsen kost in het SO niets en in het TO een herziening van meerdere disciplines. Betrek de installatieadviseur daarom vroeg, ook als het ontwerp nog niet vaststaat.
De onderdelen van een installatieontwerp
Een installatieontwerp is de optelsom van meerdere deelontwerpen die op elkaar moeten aansluiten. Welke onderdelen aan de orde zijn, hangt af van het gebouw en de opdracht.
Verwarming en koeling
De warmteverliesberekening en de koellastberekening leveren het benodigde vermogen per ruimte. Daarmee worden de opwekker gekozen, de afgifteapparaten per ruimte bepaald en de systeemtemperaturen vastgelegd. Bij een warmtepomp is die dimensionering kritischer dan bij een ketel, zie ons artikel over het dimensioneren van een warmtepomp.
Ventilatie
De ventilatieberekening bepaalt de luchtdebieten per ruimte en toetst die aan het Bbl. Vervolgens worden de kanalen gedimensioneerd: luchtsnelheden, drukverlies en geluidsniveau bepalen de diameters en het tracé. Te krappe kanalen leiden tot geluidsoverlast en een ventilator die op te hoog toerental moet draaien.
Leidingnet en hydraulisch inregelen
Vermogen per ruimte is één ding, dat vermogen er ook daadwerkelijk krijgen is iets anders. De leidingnetberekening bepaalt de diameters, het drukverlies en daarmee de pompkeuze. Daaruit volgen de instelstanden van de inregelventielen, zodat elke ruimte het debiet krijgt dat bij het berekende vermogen hoort. Zonder die uitwerking wordt een installatie in de praktijk zelden goed ingeregeld.
Sanitair, tapwater en afvoer
Dimensionering van tapwaterleidingen en afvoeren conform NEN 3215, met aandacht voor de legionella-eisen uit NEN 1006 en ISSO 55. Bij tapwater speelt ook de wachttijd mee: een te ruim gedimensioneerde leiding betekent lang wachten op warm water en onnodig spoelverlies.
Elektrotechnisch basisontwerp
Groepenindeling, verdeelinrichting en hoofdverdeling conform NEN 1010, afgestemd op de werktuigbouwkundige installaties. Een punt dat steeds vaker knelt is de aansluitwaarde: een warmtepomp, inductiekookplaat en laadpaal samen vragen meer dan de standaard aansluiting van veel woningen aankan. Dat moet in het ontwerp worden onderkend, niet op de bouwplaats.
Integratie en coördinatie
Het lastigste aan een installatieontwerp is zelden de berekening van een afzonderlijk onderdeel. Het is de samenhang: kanalen, leidingen, constructie en bouwkunde moeten dezelfde ruimte delen.
Concreet betekent dat het reserveren van schachten en technische ruimte, het aangeven van sparingen in wanden en vloeren, en het afstemmen van tracés met de constructeur. In een BIM-omgeving wordt dat gecontroleerd met clash detection: het model signaleert waar installaties elkaar of de constructie raken, voordat er gebouwd wordt.
Wij werken naast Vabi Elements ook in Revit en AutoCAD, zodat het ontwerp in het BIM-model van het project past en uitwisselbaar is via IFC.
Wat u concreet krijgt
Wat er wordt opgeleverd hangt af van de fase en de opdracht. In de praktijk gaat het om een combinatie van:
- Uitgangspuntendocument, waarin de gehanteerde aannames, temperaturen, debieten en normen expliciet zijn vastgelegd. Dit voorkomt discussie achteraf over wat er wel en niet is aangenomen.
- Berekeningen voor warmteverlies, koellast, ventilatie en leidingnet, per ruimte en voor het geheel.
- Principeschema's van de opwekking, distributie en afgifte.
- Installatietekeningen in 2D of als 3D-model, met tracés, componenten en sparingen.
- Technische omschrijving of bestekstekst voor de aanbesteding, indien gevraagd.
Waar het in de praktijk misgaat
- Te weinig schacht- en technische ruimte. Installaties vragen aanzienlijk meer ruimte dan vaak wordt gereserveerd, zeker bij gebalanceerde ventilatie. Blijkt dat pas in het TO, dan gaat het ten koste van plafondhoogte of leidt het tot bochtenwerk dat drukverlies en geluid verhoogt.
- Geen afstemming tussen de disciplines. Een kanaal dat door een constructieve balk moet, of een buitenunit waarvoor geen plek is op het dak, komt zelden goed uit als het pas op de bouwplaats wordt ontdekt.
- Wel berekenen, niet inregelen. Vermogens per ruimte zijn waardeloos als de instelstanden van de inregelventielen niet worden uitgewerkt. De installatie levert dan overal iets anders dan bedoeld, met klachten over te koude of te warme ruimten tot gevolg.
- Aansluitwaarde over het hoofd zien. Warmtepomp, inductiekoken en laadpaal samen overschrijden bij veel woningen de standaard aansluiting. Wordt dat laat ontdekt, dan volgt een kostbare verzwaring met lange doorlooptijd bij de netbeheerder.
- Ontwerpfase en detailniveau verwarren. Een DO waarop een aannemer definitief moet prijzen terwijl de uitgangspunten nog niet vastliggen, leidt vrijwel altijd tot meerwerk.
Normen en methodiek
De dimensionering van verwarming volgt ISSO 51 en 53, koeling NEN 5067, ventilatie NEN 1087 met de eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving. Sanitair en tapwater volgen NEN 3215, NEN 1006 en ISSO 55, elektrotechniek NEN 1010. De uitwerking van de klimaatinstallaties volgt ISSO 9 en 18.
Normen
ISSO 51 / 53 · NEN 5067 · NEN 1087 · NEN 3215 · NEN 1010 · ISSO 9 / 18
Veelgestelde vragen
Ja. Naast Vabi Elements voor de berekeningen werken wij in Revit en AutoCAD. Het installatiemodel kan via IFC worden uitgewisseld met de andere disciplines, zodat clash detection en coördinatie in het projectmodel mogelijk zijn.
Hoe eerder, hoe beter, maar het hangt af van uw vraag. Voor ruimtereservering en systeemkeuze is het schetsontwerp het juiste moment. Gaat het om een vergunningaanvraag, dan volstaat aanhaken in het voorlopig of definitief ontwerp. Wij werken van SO tot en met TO.
Ja. Niet elk project vraagt om een volledig installatieontwerp. Soms is alleen een ventilatieberekening nodig voor de vergunning, of alleen de dimensionering van verwarming en koeling. Wij werken ook op deelopdracht, zolang duidelijk is wie de samenhang tussen de onderdelen bewaakt.
Wij werken tot en met het technisch ontwerp. Het uitvoeringsontwerp, met montagetekeningen en werkvoorbereiding, wordt doorgaans door de installateur zelf gemaakt op basis van ons TO. Wel kunnen wij het TO zo uitwerken dat de installateur er direct mee verder kan.
Dat hangt sterk af van de omvang van het gebouw en de gevraagde ontwerpfase. Deel uw projectgegevens en u ontvangt binnen 48 uur een vaste offerte op maat, met een concrete levertijd.